Tradycyjny strój kaszubski – elementy, kolory, znaczenie

Tradycyjny strój kaszubski to wielowarstwowy ubiór z granatową sukmaną, białą koszulą, gorsetem lub liwkiem, długą spódnicą i charakterystycznymi czepcami zdobionymi złotem. Dominują w nim barwy granatu, czerwieni, zieleni, czerni oraz złota, a kolor i krój zdradzały majątek, wiek i stan cywilny osoby. Jeśli chcesz świadomie odczytywać kaszubskie hafty, gorsety i czepce – przeczytaj, jak zbudowany jest ten strój, jakie ma kolory i jakie niosą znaczenia.

Czym wyróżnia się tradycyjny strój kaszubski?

Na pierwszy rzut oka kaszubski strój ludowy przypomina inne ubiory z Pomorza, ale jego siła tkwi w detalach: kroju, długości płaszczy, typie gorsetów czy formie czepców. Ubiór zawsze składał się z wielu warstw – od bielizny płóciennej po sukmanę lub płaszcz z peleryną – bo miał chronić przed wiatrem znad morza i służyć przez lata.

O stroju nie decydowała moda z żurnala, lecz połączenie praktyczności, lokalnej tradycji i możliwości finansowych rodziny. Bogatszy gbur mógł pozwolić sobie na jedwabny liwk, skórzane spodnie i srebrne guziki, podczas gdy uboższy chłop sięgał po domowe płótno, chodaki i wełniane pończochy. W jednym regionie – między Kartuzami, Kościerzyną, Wejherowem i Puckiem – obok siebie funkcjonowały więc różne warianty tego samego stroju.

Strój kaszubski mówił o tobie zanim zdążyłeś się przedstawić: zdradzał pochodzenie, majątek, wiek i to, czy jesteś panną, mężatką, czy panem młodym.

Jaką funkcję pełnił ubiór?

Ubranie miało przede wszystkim dobrze służyć w pracy – w lesie, na polu czy na łodzi – dlatego tak często podkreśla się jego trwałość i wygodę. Ten sam krój mógł występować w wersji codziennej z tańszego samodziału oraz świątecznej z jedwabiu lub kupnego sukna, różniących się głównie jakością materiału i ozdobami.

Świąteczne elementy – skorznie z wysoką cholewą, błyszczące guziki, jedwabne fartuchy, aksamitne czepce – wyjmowano z kufra wyłącznie na niedzielę, uroczystości i ślub. W codziennym życiu ten sam Kaszuba mógł chodzić boso w polu, w drewnianych kujonach w obejściu i w lśniących butach jałowiczych podczas procesji.

Jak odróżniano strój codzienny od odświętnego?

Granica między ubiorem na co dzień i na święto przebiegała przez materiał, fakturę i błysk. Ta sama forma – na przykład spódnica czitel czy męski węps – w wersji roboczej była szyta z domowego samodziału, a w wersji odświętnej z adamaszku, jedwabiu czy dobrze fulowanego sukna.

Przy wyborze stroju panowały proste zasady: codzienny mógł być znoszony, ale czysty, świąteczny – zawsze nowy lub przynajmniej wyglądający jak nowy. Z tego powodu wiele rodzin przechowywało odświętne elementy przez pokolenia, na przykład srebrne guziki czy złotnice, traktując je jak rodzinne dziedzictwo.

Jak wyglądał strój kaszubski męski?

Męski strój z Kaszub kojarzy się z granatową sukmaną, ale równie ważne były warstwy pod spodem: koszula, liwk, węps, a dopiero na tym płaszcz lub płaszcz z peleryną. Całość uzupełniały skórzane buty – im wyższa cholewa, tym większy prestiż – oraz muce lub kapelusze.

Koszula, liwk i węps

Podstawą była koszula z płótna samodziałowego, o kroju przyramkowym, często szyta z dwóch gatunków tkaniny – lepszej u góry i gorszej u dołu. Na koszulę zakładano liwk, czyli kamizelkę, która w młodszym pokoleniu lubiła mocne prążki czerwono‑zielone albo żółte, a u starszych częściej przyjmowała odcień granatu lub ciemnej zieleni.

Na wyjście do miasta młodsi mężczyźni wkładali węps, dopasowany żakiet sięgający bioder, z podwójnym rzędem guzików, małymi wyłogami i dwiema kieszeniami. Szyto go z domowej wełnianej tkaniny – najczęściej z baju – w barwach modrakowych, granatowych, brunatnych lub ciemnozielonych. Węps różnił się od luźnej, roboczej jupy, która była czarno‑szara, bez kołnierza i kieszeni, noszona głównie w lesie.

Sukmana, kożuch i płaszcz

Sukmana uchodziła za znak powagi – szyto ją z granatowego lub modrego samodziału, a bogatsi sięgali po kupne sukno. Jej cechą było charakterystyczne rozwiązanie na plecach: „słup” i kontrafałdy, często z błyszczącym guzikiem w środku, oraz czerwone klapy kołnierza odsłaniające kamizelkę.

W mroźne zimy używano kożuchów kaszubskich, znanych głównie ze źródeł pisanych, prawdopodobnie zbliżonych do kożuchów Słowińców i Kabatków – z dwóch baranich skór zszytych na ramionach, z prostym otworem na głowę. Popularny był też płaszcz z peleryną z granatowego lub czarnego samodziału, obszerny, do kostek, z rozcięciem z tyłu i peleryną zapinaną pod kołnierzem.

Obuwie i nakrycia głowy

Kaszubi przywiązywali dużą wagę do obuwia – po butach oceniano człowieka. Największy prestiż dawały skorznie, wysokie buty z surowej skóry, które musiały lśnić na weselu czy odpustach. Rybacy natłuszczali je rybim tłuszczem, by woda ich nie niszczyła, a nad samym morzem cholewy potrafiły sięgać aż do pasa.

Do pracy zakładano stare buty zwane kurpiami, krótsze trzewiki albo drewniane chodaki – kujonów i klumpów nie brakowało na podwórzu. Zimą do gry wchodziły grube skarpety i wełniane pończochy. Na głowie królowały muce – futrzane czapy z nausznicami i długim osłonięciem karku, szyte najczęściej z czarnego jagnięcia – oraz kapelusze filcowe i słomkowe, w tym cylindry w stylu Biedermeiera.

Jak wyglądał strój kaszubski damski?

Strój kobiecy był jeszcze bardziej złożony, bo musiał sygnalizować stan cywilny. Inaczej ubierała się dziewczyna w wianku, inaczej mężatka w czepcu, choć obie korzystały z podobnych elementów: koszuli, gorsetu lub kabacika, spódnicy czitel, halki, fartucha i wierzchniego okrycia.

Warstwy kobiecego stroju

Na ciało zakładano dwuczęściową koszulę z płótna – górę z lepszej tkaniny, dół z gorszej. Na niej pojawiał się liwk (staniczek) lub gorset. Panny sięgały po gorset, mężatki po kabacik. Letnie liwki szyto z białego płótna z krótkimi, bufiastymi rękawami, a na święta wykorzystywano wersje granatowe lub czerwonopasieste, wyraźnie bardziej dekoracyjne.

Najważniejszym elementem dolnej części była spódnica. Wyróżniano spódnicę wierzchnią czitel i spódnicę‑halkę. Czitl była obszerna, mocno sfałdowana, sięgała do kostek u starszych kobiet, a do łydek u dziewcząt. Szyto ją z lnu, tkanin wełniano‑lnianych lub bawełny, często gładkich i samodziałowych, a na święta wybierano materiały z nadrukami kwiatów lub pasów.

Fartuszek, czyli zapaska, był obowiązkowy. Dziewczęta wiązały mniejsze, białe fartuszki, mężatki – większe, zakrywające niemal cały przód, ale tak zawiązane, by fałdy spódnicy z tyłu pozostały widoczne. Fartuch świąteczny mógł być jedwabny, codzienny z płótna. Wierzchnie okrycia – kabat i jupa z aksamitu, pełne klinów i fałd w rękawach – przywędrowały z mody mieszczańskiej końca XVIII wieku.

Nakrycia głowy i obuwie kobiet

Kobieca głowa była „czytelna” jak wizytówka. Najwcześniejszym nakryciem dziewcząt był wianek, który z czasem przekształcił się w rozbudowany wieniec ślubny. Zwykłego dnia młode dziewczyny wplatały w warkocze pęczki kwiatów, często żywych, zgodnych z porą roku.

Mężatki nosiły czepce w kilku odmianach: nocne „nocnice”, codzienne kitajkowe, a na święta złotogłowe lub rembowane muce. Czepce odświętne zdobiono haftem złotym, srebrnym albo kolorowym, a pod spód zakładano chustkę z lnu, bawełny lub wełny. Na ramiona trafiały większe chusty naramienne – często w czerwono‑brązowych tonach, znane jako szale tureckie.

Na nogach Kaszubki miały wełniane pończochy, które Florian Ceynowa nazywał „nogawkami”, najczęściej białe lub niebieskie z czerwonym szwem po bokach, robione w domu i zarezerwowane na święta. Do nich zakładano czarne, sznurowane trzewiki, mocno wiksowane, oraz miękkie szlupki do chodzenia po domu – szyte z resztek materiałów, podobne do wielkopolskich laczków.

Jakie kolory dominują w stroju kaszubskim?

Współczesne wyobrażenie o stroju kaszubskim często zaczyna się od niebieskiego haftu Teodory Gulgowskiej, ale pierwotne barwy były inne. W dawnych opisach powtarzają się przede wszystkim granat, modry, czerwień, zieleń, czerń oraz złoto na czepcach.

Granat i modry wykorzystywano w suknach i płaszczach, czerwień pojawiała się na wyłogach rękawów, kołnierzach i tasiemkach przy spódnicach, zieleń – szczególnie ciemna – dominowała w liwkach i wępsach. Czerń z kolei podkreślała powagę stroju ślubnego i żałobnego, a złoto i srebro w hafcie zarezerwowane były dla złotnic i odświętnych czepców.

Niebieski haft, który dziś uznajemy za „typowo kaszubski”, ma rodowód w pracowni Teodory Gulgowskiej z 1906 roku. Komponowała ona motywy na zapaskach i bluzkach – przede wszystkim do stroju świetlicowego, a nie do dawnego stroju ludowego opisanego w źródłach z XVIII i XIX wieku.

Historyczne badania – od opisów Izydora Gulgowskiego po analizę Marii Zofii Stelmachowskiej – nie potwierdziły kolorowych haftów na koszulach, zapaskach i gorsetach w dawnym kobiecym stroju kaszubskim.

Czym strój świetlicowy różni się od dawnego stroju ludowego?

Pod koniec XIX wieku strój kaszubski wyszedł z codziennego użycia – region przechodził urbanizację, rosła rola przemysłu i mody miejskiej. Kilka dekad później pojawiła się silna potrzeba, by przywrócić „swój” strój, który mógłby pojawiać się na scenie, w teatrze amatorskim czy podczas wieczornic.

Jak powstał strój świetlicowy?

Pierwsza głośna rekonstrukcja odbyła się w 1910 roku na wieczornicy Towarzystwa Czytelni Polskiej w Kościerzynie, kiedy taniec w „kaszubskich strojach ludowych” wzbudził zachwyt miejskiej publiczności. W kolejnych latach na scenach Kartuz, Wejherowa czy Pucka coraz częściej pojawiały się zespoły w podobnym ubiorze, aż najpopularniejszą wersję opracowała regionalistka Franciszka Majkowska.

Jej strój świetlicowy obejmował białą koszulę z kolorowym haftem, czarny aksamitny gorsik, wełnianą spódnicę oraz płócienny fartuszek również z haftem. Ten sceniczny kostium łączył w sobie cechy stroju panny i mężatki i szybko przyjął się w wiejskich teatrach amatorskich oraz w zespołach takich jak „Welecja” z Kartuz.

Jaka była rola haftu kaszubskiego?

Największą nowością stroju świetlicowego był haft kaszubski – zwłaszcza w wersji niebieskiej, projektowanej przez Teodorę Gulgowską od 1906 roku. Trafiał on na zapaski, bluzki i gorsety, a z czasem przekształcił się w kilka szkół regionalnych, różniących się doborem kolorów i kompozycją motywów roślinnych.

Maria Zofia Stelmachowska, badająca ubiór kaszubski, podkreślała jednak, że barwny haft na koszulach, zapaskach i gorsetach nie ma potwierdzenia w ikonografii i opisach z epoki. Zwracała uwagę, że złoty haft – dawniej obecny głównie na czepcach złotogłowych szytych przez benedyktynki z Żarnowca i norbertanki z Żukowa – zanikł w pierwszej połowie XIX wieku, a powojenne próby jego „odrodzenia” mają inny charakter.

Stroje świetlicowe to raczej artystyczne projekty inspirowane tradycją niż wierne rekonstrukcje dawnego stroju ludowego z XVIII i XIX wieku.

Dlaczego ten kostium tak się przyjął?

Pytanie o powód popularności scenicznego kostiumu prowadzi do jednej, prostej odpowiedzi: ludzie chcieli mieć wyrazisty, rozpoznawalny strój regionalny. Stelmachowska pisała, że praca nad rekonstrukcją w XX wieku dotyczyła niemal wyłącznie stroju kobiecego, często „egoistycznie” skupiając się na ozdobach koszul, zapasek i bluzek, a zaniedbując krój męskich ubiorów.

Mimo uwag badaczy, to właśnie te kostiumy – z haftowanym gorsetem, kolorową spódnicą, białą koszulą i bogato zdobionym czepcem – stały się dziś wizytówką Kaszub na scenach festiwali i miejskich wydarzeń. Współczesny widz częściej spotyka je w Sopocie czy Gdańsku niż pierwotne sukmany i wępsy, ale w tle nadal pobrzmiewa pamięć o dawnych złotnicach, skorzni i muce, które kiedyś opowiadały całą historię o swoim właścicielu.