Tradycyjny strój japoński – rodzaje, znaczenie, ciekawostki

Tradycyjny strój japoński to przede wszystkim kimono – prosta szata w kształcie litery T, której krój, kolor i dodatki mówią bardzo dużo o wieku, statusie i okazji. Wyróżnia się wiele rodzajów kimon damskich i męskich, od niezwykle uroczystych po całkiem codzienne, a każde z nich ma ściśle określone zasady noszenia. Ten pozornie prosty strój kryje w sobie ponad tysiąc lat historii, symboli i mistrzowskich technik krawieckich. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, co naprawdę oznacza tradycyjny strój japoński, czytaj dalej.

Czym jest tradycyjny strój japoński kimono?

Słowo kimono znaczy dosłownie „coś, co się nosi”, dlatego dawniej odnosiło się do każdego ubrania. Z czasem zaczęto tak nazywać konkretny, długi strój przypominający szlafrok, o prostym kroju w kształcie litery T, z szerokimi rękawami i zakładany na kopertę. W szerszym ujęciu mówi się też o wafuku, czyli całym japońskim ubiorze tradycyjnym, w przeciwieństwie do zachodniego yōfuku.

Kimono o pełnej długości szyje się z jednej beli tkaniny – typowo jest to około 11 metrów długości i 36 cm szerokości. Belę dzieli się na osiem prostych fragmentów, które zszywa się tak, aby stworzyć przód (mae-migoro), tył (ushiro-migoro) oraz rękawy (sode). Taki system kroju pozwala łatwo strój rozpruć, dopasować do innej osoby, a nawet „rozebrać” na części do prania i znów zszyć.

Lewa poła kimona zawsze musi znaleźć się na wierzchu – prawa na lewej jest zarezerwowana wyłącznie dla stroju pogrzebowego zmarłych.

Ubieranie pełnego, uroczystego kimona jest czasochłonne i złożone. Trzeba założyć bieliznę (juban), ułożyć warstwy, dopasować kołnierz, a na końcu mocno zawiązać szeroki pas obi i ustabilizować całość pomocniczymi taśmami. Dlatego w Japonii istnieją licencjonowane asystentki, które zawodowo ubierają kobiety w kimono i od razu układają tradycyjną fryzurę.

Pełny tradycyjny strój japoński jest też bardzo kosztowny – komplet z jedwabnym kimonem, obi, sandałami zōri, skarpetami tabi i wszystkimi akcesoriami potrafi przekroczyć 20 tysięcy dolarów. Nic dziwnego, że dziś kimono stało się oznaką wysokiego statusu i domeną arystokracji oraz formalnych ceremonii.

Jak powstało kimono i jak zmieniało się w historii?

Pierwsze opisy japońskiego stroju pojawiły się już w III wieku w chińskim dziele „Gishi-wajin-den”. Mężczyźni nosili wtedy proste płachty materiału kanfui, a kobiety – kantōi, czyli tuniki bez rękawów z otworem na głowę. Z biegiem wieków te formy przekształciły się w ko-sode, szatę z „małymi rękawami”, która stała się przodkiem współczesnego kimona.

Przełom nastąpił w okresie Heian (794–1192), kiedy opracowano technikę prostego cięcia i zszywania tkanin. Ubrania zaczęły mieć prosty, geometryczny krój i nadawały się do noszenia warstwami – latem z lekkiego lnu, zimą w kilku jedwabnych warstwach. Arystokratki dworskie nosiły spektakularne zestawy, jak jūni-hitoe, czyli „dwunastowarstwowe” kimono, a mężczyźni eleganckie szaty sokutai.

W kolejnych epokach zmieniali się rządzący i moda. W okresie Kamakura samuraje zaczęli traktować ko-sode jako wygodne ubranie codzienne, podczas gdy kobiety wciąż bawiły się warstwami i kolorami. W epoce Edo (1603–1868) pojawiło się stroje samurajskie kamishimo z hakama i usztywnianą kamizelą oraz ogromne bogactwo technik barwienia, jak yūzen czy shibori.

W okresie Edo produkcja kimon stała się wyrafinowanym rzemiosłem – najpiękniejsze egzemplarze wyceniano drożej niż dom rodzinny kupca.

Po restauracji Meiji (1868) Japonia otworzyła się na Zachód. Zachodnie ubrania trafiły do codziennego obiegu, a dawne ko-sode zaczęto nazywać po prostu kimonem. Od tego momentu tradycyjny strój japoński stopniowo tracił funkcję codziennej odzieży i stawał się strojem odświętnym, zakładanym na śluby, ceremonie parzenia herbaty, pogrzeby czy oficjalne uroczystości państwowe.

Jakie są rodzaje damskiego kimona?

Damskie kimono japońskie to odrębny język symboli – o randze stroju decydują długość rękawów, rodzaj tkaniny, rozmieszczenie wzoru, liczba herbów rodowych kamon, a także kolor. Inne kimono założy panna na ceremonię dojrzałości, inne mężatka na ślub dziecka, a jeszcze inne kobieta idąca na lekcję ceremonii herbaty.

Kimono formalne dla panien

Najbardziej uroczyste kimono dla młodych, niezamężnych kobiet to furisode, dosłownie „kołyszące się rękawy”. Charakterystyczne są rękawy długości nawet 100–107 cm, które niemal dotykają ziemi i pięknie poruszają się w tańcu. Wzór pokrywa całą powierzchnię stroju, a do furisode wiąże się szerokie, bogato zdobione obi.

Furisode zakłada się na ceremonię dojrzałości seijin-shiki, a także na śluby i wesela, zwykle jako krewniaczka panny młodej. Im bardziej jaskrawe kolory i śmielszy wzór, tym młodsza właścicielka – wraz z wiekiem rękawy i wzory stają się skromniejsze. To wizualny sygnał, że dziewczyna wchodzi w dorosłość i jest „wolna” towarzysko.

Kimono formalne dla mężatek

Najwyższej rangi strój dla mężatek to kurotomesode, czarne kimono ze wzorem wyłącznie poniżej talii. Noszą je najczęściej matki pary młodej w dniu ślubu. Na piersi, plecach i rękawach umieszcza się pięć kamon, co podkreśla reprezentacyjny charakter stroju i rangę rodziny.

Nieco mniej uroczystą, ale wciąż bardzo elegancką wersją jest irotomesode – kimono jednokolorowe (inne barwy niż czerń), ozdobione także tylko poniżej talii. Miewa trzy lub pięć herbów rodowych i wybierają je bliskie krewne państwa młodych. Dla pogłębienia powagi stroju kobiety mogą dodać żakiet ebaori albo zdecydować się na wersję montsuki o spokojniejszym wzorze, często używaną też na pogrzebach.

Stroje wizytowe i codzienne

Między najwyższą formalnością a codziennością znajduje się grupa kimon wizytowych. Hōmongi (dosłownie „strój do odwiedzin”) ma wzory przebiegające przez ramiona, szwy i rękawy, tworzące całość, która wygląda jak obraz. Mogą je nosić zarówno panny, jak i mężatki na wesela, oficjalne przyjęcia czy ważne wizyty.

Skromniejszą wersją jest tsukesage, gdzie wzory zajmują mniejszą część powierzchni, zwykle poniżej talii. Na ceremonie parzenia herbaty idealne jest z kolei iromuji – jednokolorowe kimono z subtelnym, wytłaczanym wzorem jedwabiu rinzu, ale bez kontrastowych barw. Na co dzień kobiety wybierają komon z drobnym, powtarzalnym nadrukiem lub lekką, letnią yukatę z bawełny.

Dobrze widać różnice w prostym porównaniu wybranych typów strojów:

Jak wygląda tradycyjny strój japoński męski?

Kimono męskie jest wizualnie znacznie prostsze niż damskie. Krój pozostaje niemal zawsze taki sam, zmienia się głównie tkanina, kolor i liczba herbów rodzinnych. Dominują ciemne odcienie czerni, szarości, brązu i granatu, a wzory – jeśli w ogóle występują – są delikatne i nierzucające się w oczy.

Najbardziej uroczyste męskie kimono jest całkowicie czarne i ma pięć kamon rozmieszczonych symetrycznie na plecach, klatce piersiowej i rękawach. Strój o randze nieco niższej ma trzy herby. Bielizna oraz dodatki pozostają wtedy śnieżnobiałe, co podkreśla ceremonialny charakter. O randze decyduje również materiał – jedwab zarezerwowany jest na uroczystości, a bawełna i poliester na sytuacje codzienne i półformalne.

Kamishimo, hakama i haori

W epoce Edo formalny męski strój to kamishimo składające się z trzech części: kimona, bezrękawnej szaty z szerokimi ramionami oraz spodniospódnicy hakama. Kamishimo szyto zwykle z lnianego płótna usztywnianego skrobią, dzięki czemu ramiona stojały niczym skrzydła. U wojowników z poszczególnych domen wzory i kolory działały jak mundur identyfikujący przynależność.

Współcześnie mężczyzna zakładający strój na ślub lub ceremonię herbaty łączy czarne kimono z hakama i krótkim płaszczykiem haori. Haori spina się ozdobnym sznurkiem haori-himo, którego biały kolor uchodzi za najbardziej uroczysty. Ten zestaw – czarne kimono z pięcioma kamon, prążkowana hakama i haori – to klasyczny wizerunek formalnego, tradycyjnego stroju męskiego.

Nowoczesne kimono męskie

Dziś wielu producentów oferuje kimona męskie z poliestrowych tkanin pongee, które mają delikatny, matowy połysk i fakturę przypominającą jedwab. Taki strój można prać w domu lub w pralni chemicznej, więc sprawdza się na codzienne wyjścia do teatru, na kolację czy wydarzenia kulturalne. Coraz częściej pojawiają się też gotowe zestawy sezonowe, na przykład rekomendowane na okres od października do maja.

Mimo nowych materiałów zachowana zostaje tradycyjna forma – ciemne kolory, prosty krój i klasyczne dodatki, takie jak obi, sandały zōri i skarpety tabi. Dla wyższych lub masywnych mężczyzn, na przykład zapaśników sumō, stroje szyje się na zamówienie, bo standardowa bela tkaniny bywa zbyt wąska.

Jakie dodatki i elementy wykończenia ma kimono?

Na pełny tradycyjny strój japoński składa się wiele warstw i akcesoriów. Samo kimono to dopiero początek – pod spód zakłada się długą bieliznę juban lub naga-juban, a całość stabilizuje się wąskimi pasami datejime. Na kimono trafia szeroki pas obi, który można wiązać na dziesiątki sposobów, od prostych po bardzo dekoracyjne.

Do charakterystycznych dodatków należą między innymi:

• drewniane sandały geta oraz płaskie sandały zōri noszone ze skarpetami tabi,
• sznurowane słomiane sandały waraji używane dawniej przez mnichów i podróżnych,
• ozdobne szpile kanzashi i hana-kanzashi z motywami kwiatów do tradycyjnych fryzur,
• małe pudełeczka inrō przypinane do pasa obi na leki, pieniądze i drobiazgi,
• podstawowe warstwy bielizny, jak hada-juban i rozcinana halka susoyoke,
• krótsze i dłuższe płaszczyki haori, które podnoszą rangę całego stroju.

Samo kimono także ma wyspecjalizowane części. Kołnierz to eri, a jego wewnętrzna warstwa – ura-eri. Dodatkowy, wymienny pasek materiału chroniący kołnierz nosi nazwę tomo-eri, co ułatwia utrzymanie stroju w czystości. Rękaw (sode) ma otwór sode-guchi, a jego niezszyta dolna część to furi, którą chętnie „grają” tancerze i aktorzy kabuki.

Oryginalne kimono nie ma kieszeni – drobne przedmioty nosi się w rękawach, w torebkach zawieszonych na obi albo w małych pojemnikach inrō.

Jaką rolę odgrywa kimono we współczesnej kulturze?

Na japońskiej ulicy częściej zobaczysz dziś garnitur niż kimono. Strój tradycyjny pojawia się głównie w dni świąteczne i podczas ceremonii rodzinnych. Kobiety zakładają furisode na seijin-shiki, kurotomesode i irotomesode na śluby, iromuji na ceremonię parzenia herbaty, a skromniejsze komon do restauracji czy do miasta.

W ciągu roku jest kilka powtarzalnych okazji, kiedy kimono staje się naturalnym wyborem:

• Nowy Rok, gdy całe rodziny odwiedzają świątynie i chramy,
• Dzień Dorosłego, czyli seijin-shiki dla dwudziestolatków,
• Dzień Dziecka i inne święta rodzinne w kalendarzu japońskim,
• śluby, chrzciny, ukończenie studiów i pogrzeby,
• oficjalne ceremonie herbaty oraz tradycyjne występy teatralne.

Starsze Japonki w niektórych regionach wciąż chodzą w kimonach na co dzień, a zawodowi zapaśnicy sumō mają obowiązek pojawiać się publicznie w tradycyjnym stroju poza ringiem. Popularne są też kursy noszenia kimona, gdzie uczy się doboru tkaniny do pory roku, wiązań obi i zasad łączenia wzorów.

Nowe interpretacje stroju japońskiego

Projektanci mody od lat inspirują się kimonem, tworząc nowoczesne narzutki, sukienki wiązane w talii czy płaszczyki o kroju litery T. Takie „kimona” szyje się często z wiskozy, bawełny lub poliestru, a ich zadaniem jest wygoda na co dzień – można je nosić do jeansów, szortów lub jako lekką sukienkę z paskiem.

Równolegle rozwinął się rynek kostiumów inspirowanych tradycyjnym strojem japońskim. Na imprezy karnawałowe, Halloween czy cosplay wybiera się zestawy zawierające szatę przypominającą kimono, pas, opaski na dłonie i kostki, a nawet gotowe ozdoby do włosów. To uproszczone wersje – uszyte z poliestru, łatwe w praniu – które pozwalają nawiązać do estetyki Japonii bez całego rytuału i kosztów prawdziwego kimona.

Między jedwabną, ręcznie malowaną szatą z okresu Edo a współczesnym kostiumem z syntetyku istnieje ogromna różnica, ale jedno pozostaje wspólne – charakterystyczny kształt litery T i pas obi otaczający talię.